Gotowe do odsłuchuStacja 12: Prawa natury
Ścieżka Kapuścińskiego: 14 stacji · Mazowieckie
Punkt 12 z 14 · 04:44 audio · Tematyczny
Transkrypcja
Przed tobą, w trawie, leżą cztery betonowe belki. Ułożono je obok siebie, jak niski podest. Mają stalowe litery, po polsku i po angielsku. Są mocno zabrudzone, porośnięte mchem, przysypane liśćmi dębu. Litery miejscami się wytarły. Karta turystyczna PTTK nazywa tę stację „Prawa natury”.
PTTK zadaje tu pytanie: ile gwiazdek znajduje się na górnej płycie? Policz je. Górna belka nie ma żadnego tekstu, tylko stalowe, sześcioramienne gwiazdki przy lewym końcu. Autor przewodnika naliczył trzy. Tyle samo widać wyraźnie na zdjęciach z listopada.
Jeśli gwiazdki przykryły liście, odgarnij je. Dąb i tak nie przestanie ich zrzucać.
Teraz przeczytaj trzy kolejne belki. Stoi na nich: „Może to największe wypowiada się milczeniem? Jak kosmos?”. Na ostatniej jest podpis: Kapuściński, „Prawa natury”. Pod spodem wersja angielska, częściowo zatarta. Spróbuj ją doczytać sam.
„Prawa natury” to tytuł tomu wierszy Kapuścińskiego. Wyszedł w dwa tysiące szóstym roku, dwadzieścia lat po pierwszym tomiku, „Notesie”.
Po drugiej stronie alejki leży jeszcze jeden zespół płyt. Jego liter nie udało nam się odczytać.
Przy tej stacji opowiemy o książce z Afryki: „Jeszcze dzień życia”. To zapis trzech miesięcy wojny domowej w Angoli.
Wrzesień tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego piątego roku. Kapuściński jedzie do Angoli. Kraj właśnie uzyskuje niepodległość od Portugalii i od razu wpada w wojnę domową. O władzę walczą trzy ugrupowania: MPLA, wspierane przez Kubę i Związek Radziecki, FNLA i UNITA. Za nimi stoją obce mocarstwa, między innymi RPA i Zair.
Książka zaczyna się od obrazu stolicy, Luandy. To miasto drewnianych skrzyń. Portugalczycy uciekają i pakują w skrzynie cały dobytek, a potem wywożą go statkami. Miasto pustoszeje. Kapuściński zostaje w tej opustoszałej Luandzie. Mieszka w hotelu Tivoli. Według portalu kapuscinski.info był jednym z nielicznych zagranicznych dziennikarzy, którzy zostali.
Przyjaciel pisarza, Mirosław Ikonowicz, wspomina, że Kapuściński utknął w Luandzie bez pieniędzy i bez papierosów. Ikonowicz wysłał mu trzysta dolarów w drobnych banknotach i kartony papierosów. Oficjalną drogą, za zgodą premiera Portugalii. To jego relacja, a daty w niej nie zgadzają się z innymi źródłami.
Potem reporter rusza na południe, na front. Droga prowadzi przez pustkę między posterunkami. Nie wiadomo, kto ją kontroluje. Na froncie spotyka młodą żołnierkę MPLA, Carlotę. W książce jej śmierć staje się symbolem bezsensu tej wojny.
Czy Kapuściński był tam tylko reporterem? Biograf Artur Domosławski pisze, że z żołnierzami MPLA chwycił za broń. Ikonowicz, powołując się na generała Farrusco, uczestnika tej wojny i przyjaciela pisarza, odpowiada, że to nieprawda. Jego jedyną bronią był aparat. Nie rozstrzygniemy tego tutaj.
Książka to nie tylko obrazy z drogi. Jest w niej opis tego, jak niszczeje Luanda, analiza słabości frontu MPLA i krótka historia konfliktu z lat tysiąc dziewięćset siedemdziesiąt pięć, siedemdziesiąt sześć.
Teraz rzecz, którą warto zapamiętać. W opowieść wplecione są teleksy, które Kapuściński wymieniał z Polską Agencją Prasową. Suche komunikaty agencyjne stoją obok osobistej relacji. Widać, jak bardzo różni się oficjalna informacja od tego, co przeżył człowiek na miejscu. Opracowanie lektury wymienia wśród jej tematów etykę i samotność świadka. Kapuściński nie ukrywa w niej własnego lęku. Pyta, ile kosztuje bycie świadkiem cudzego cierpienia.
Książka ukazała się w tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym szóstym roku. Ponad czterdzieści lat później wróciła jako film. Animowany „Jeszcze dzień życia” wyreżyserowali Raúl de la Fuente i Damian Nenow. Część dokumentalną kręcono w Polsce, Angoli, Portugalii i na Kubie. Premiera odbyła się w Cannes, w dwa tysiące osiemnastym roku. To koprodukcja pięciu krajów: Polski, Hiszpanii, Niemiec, Belgii i Węgier. Baskijski instytut Etxepare zapowiadał ją w Cannes jako opowieść o reporterze, który jedzie na wojnę, gdzie walczą młodzi żołnierze z Kuby, Rosji, RPA, Portugalii i Angoli. A ludzie spotkani po drodze, jak Carlota, mają go zmienić na zawsze.
Idź dalej na południowy wschód, kilkadziesiąt metrów, niecała minuta. Dojdziesz do stawu z kładką z betonowych płyt nad wodą. Tam plan na tabliczce pokazuje stację trzynastą, „Źródło wiary”. Samych płyt tej stacji autor przewodnika tam nie znalazł.
O tym punkcie
Stacja 12 to cztery betonowe belki ułożone obok siebie w trawie jak podest, ze stalowymi literami po polsku i angielsku. Górna belka nie ma tekstu, tylko gwiazdki; na kolejnych: „Może to największe / wypowiada się milczeniem? / Jak kosmos?”, z podpisem z tytułem tomu „Prawa natury”; nazwisko na płycie widać bez polskich znaków, jako „Kapuscinski” (kreski mogły się wytrzeć). Belki są mocno zabrudzone, porośnięte mchem i przysypane liśćmi dębu. Karta PTTK 15/W/16 z 2016 roku nazywa punkt „Prawa natury” i pyta: „Ile gwiazdek znajduje się na górnej płycie?”. Autor przewodnika naliczył w listopadzie 2026 roku trzy. „Prawa natury” (2006) to drugi tom wierszy Kapuścińskiego, po „Notesie” (1986). Tabliczka z planem stacji 4, 12, 13 i 14 leży w asfalcie ok. 7 m na zachód.
Przy tej stacji opowiadamy o Angoli. We wrześniu 1975 roku Kapuściński wyjechał do Angoli, która uzyskiwała niepodległość od Portugalii i od razu pogrążyła się w wojnie domowej MPLA, FNLA i UNITA, za którymi stały obce mocarstwa, m.in. RPA i Zair. Z trzech miesięcy w Luandzie i na froncie powstała książka „Jeszcze dzień życia” (1976). Otwiera ją Luanda jako „miasto drewnianych skrzyń”, w które uciekający Portugalczycy pakują dobytek; autor mieszka w hotelu Tivoli.
W narrację wplecione są depesze teleksowe z PAP. Na froncie reporter spotyka młodą żołnierkę MPLA Carlotę. Czy sam chwycił tam za broń, biograf Artur Domosławski i przyjaciel pisarza Mirosław Ikonowicz mówią różnie. Animowany film „Jeszcze dzień życia” Raúla de la Fuente i Damiana Nenowa pokazano w Cannes w 2018 roku.
Dalej: kilkadziesiąt metrów na południowy wschód, do stawu z kładką z betonowych płyt, przy którym plan pokazuje stację 13. Płyt stacji 13 autor tam nie znalazł.
Następny punkt
Stacja 13: Źródło wiary
— dalej · 04:47 audio
Przejdź do następnego punktuPunkty na trasie

Stacja 12: Prawa natury
Ścieżka Kapuścińskiego: 14 stacji · Punkt 12 z 14