Gotowe do odsłuchuDróżka przez dawną kolonię
Ścieżka Ryszarda Kapuścińskiego na Polu Mokotowskim · Mazowieckie
Punkt 4 z 9 · 03:51 audio · Tematyczny
Transkrypcja
Pole Mokotowskie obejmuje dziś tereny dawnego osiedla domków fińskich i bazy Miejskiego Przedsiębiorstwa Oczyszczania. Tę bazę zlikwidowano dopiero w dwa tysiące trzynastym roku. Opis z dnia otwarcia ścieżki mówi, że za domkiem Kapuścińskich prowadziła ona piaszczystą dróżką obok zakładów oczyszczania miasta.
Nie szukaj tu tamtej piaszczystej dróżki. Jesienią dwa tysiące dwudziestego szóstego roku, gdy sprawdzaliśmy trasę, nie dało się jej rozpoznać.
W „Spacerze porannym” Kapuściński opisuje sad, który mijał w parku. Drzewa posadził wokół swojego domku pan Stelmach. Tramwajarz, który okazał się też świetnym ogrodnikiem i sadownikiem. Pisarz zanotował: „Pan Stelmach już nie żyje, ale jego drzewa stoją”. A owoce latem będą zrywać dzieci.
Na tych samych porannych spacerach Kapuściński fotografował. Szukał starych bram i furtek po opuszczonych albo rozebranych domach. Zarośniętych trawą i krzakami.
Zanim te zdjęcia trafiły do Biblioteki Narodowej, pokazał je publiczności tylko raz. Dwudziestego drugiego listopada tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego szóstego roku, w warszawskim atelier fotograficznym, odbył się „Wernisaż jednego wieczoru”. Trwał cztery godziny. Kapuściński mówił wtedy, że wystarczy jedno spojrzenie na rząd nijakich, brzydkich furtek, a staną się niezwykłe.
Później „Furtki” zawisły na wystawie „Twarze-furtki” w Bibliotece Narodowej, obok fotografii z cyklu „Twarze Afryki”. Na jej zakończenie ogłoszono konkurs na projekt ścieżki, którą właśnie idziesz.
Więc jeśli miniesz dziś jakąś brzydką furtkę, nie przyspieszaj. Narrator sprawdzał: jedno spojrzenie naprawdę wystarcza.
Teraz cofnijmy się do początku. Kapuściński urodził się czwartego marca tysiąc dziewięćset trzydziestego drugiego roku w Pińsku, na Polesiu. Dziś to Białoruś. Niedaleko domku fińskiego, w chodniku ścieżki, mijałeś zdanie z „Lapidarium”, ułożone ze stalowych liter na betonowych płytach: „Pińsk leżał na peryferiach, kiedyś – Polski, teraz – Europy. Może dlatego ciągle pociągają mnie peryferia świata”. Inny panel mówi o klimacie peryferii. O czasie, który płynie tam powoli, ospale, w sennej atmosferze.
Wrzesień tysiąc dziewięćset trzydziestego dziewiątego roku zmienił wszystko. Wojna zastała siedmioletniego chłopca z matką i siostrą na letnich wakacjach poza Pińskiem. Źródła różnią się, gdzie: jedno podaje wieś Pawłów, inne Rejowiec na Lubelszczyźnie. Stamtąd musieli wracać do Pińska. We wspomnieniach opisał, jak idzie z siostrą obok wozu wyścielonego sianem. Wysoko na sianie, na płóciennym prześcieradle, leży dziadek. Potem do Pińska weszła Armia Czerwona. Chłopiec poszedł do sowieckiej szkoły. W „Imperium” zapisał, że lekcję przerywał czasem strzał armaty.
Jak opowiadał Kapuściński, jego ojciec, podporucznik, walczył wtedy w Armii Polesie. Po sowieckiej inwazji trafił do niewoli. W kolumnie jeńców czterech mężczyzn umówiło się, że rzucą się do ucieczki w tej samej chwili. Ojciec dotarł do najbliższej wsi. Zamienił mundur i oficerskie buty na łapcie i chłopskie ubranie.
Biograf Artur Domosławski twierdzi jednak, że ojciec nigdy nie był sowieckim jeńcem. Opiera się na relacji siostry pisarza, która nic o tej ucieczce nie wiedziała, i na liście stryja Mariana. Recenzent biografii zauważa, że to jedyne takie dowody. Słyszał też wyjaśnienie, według którego list to w istocie wspomnienie spisane przez dziewięćdziesięciolatka, więc nie można go brać dosłownie. Nie rozstrzygniemy tego tutaj.
Idź teraz do placu zabaw: najpierw kawałek na zachód, potem na południe, a na końcu krótko na wschód. To około dwustu dwudziestu metrów, mniej więcej trzy minuty marszu. Tam opowieść pójdzie dalej.
O tym punkcie
Pole Mokotowskie obejmuje dziś tereny dawnego osiedla domków fińskich i bazy Miejskiego Przedsiębiorstwa Oczyszczania (MPO). Bazę MPO zlikwidowano dopiero w 2013 roku. W relacji z dnia otwarcia ścieżki PAP pisała, że za domkiem Kapuścińskich ścieżka biegnie piaszczystą dróżką obok Zakładów Oczyszczania Miasta. W „Spacerze porannym” Kapuściński pisze o sadzie, który mijał w parku: drzewa posadził wokół swojego domku pan Stelmach, tramwajarz i dobry sadownik.
Na porannych spacerach z Prokuratorskiej Kapuściński fotografował stare, zarośnięte bramy i furtki opuszczonych lub rozebranych domów. Cykl „Furtki” pokazał publiczności tylko raz przed wystawą w Bibliotece Narodowej: 22 listopada 1996 roku na czterogodzinnym „Wernisażu jednego wieczoru” w warszawskim atelier fotograficznym. Mówił wtedy, że wystarczy jedno spojrzenie na rząd nijakich, brzydkich furtek, a staną się niezwykłe. W 2008 roku Biblioteka Narodowa pokazała je na wystawie „Twarze-furtki” obok cyklu „Twarze Afryki”. Na finisażu ogłoszono konkurs na projekt tej ścieżki.
Kapuściński urodził się 4 marca 1932 roku w Pińsku na Polesiu, dziś na Białorusi. W chodniku ścieżki, ok. 80 m na zachód od domku fińskiego, stalowe litery na betonowych płytach układają się w cytat z „Lapidarium”: „Pińsk leżał na peryferiach, kiedyś – Polski, teraz – Europy. Może dlatego ciągle pociągają mnie peryferia świata.” Ścieżka przytacza też zdanie o klimacie peryferii, gdzie czas płynie powoli i sennie. Wrzesień 1939 zastał siedmiolatka z matką i siostrą na wakacjach poza Pińskiem; źródła podają różnie: wieś Pawłów albo Rejowiec na Lubelszczyźnie, u krewnych. We wspomnieniach opisał powrót obok wozu, na którym leżał dziadek. Do Pińska weszła Armia Czerwona, a w „Imperium” pisał, że lekcję w sowieckiej szkole przerywał czasem strzał armaty.
Według Kapuścińskiego jego ojciec, podporucznik Armii Polesie, trafił do sowieckiej niewoli i uciekł z kolumny jeńców, a w najbliższej wsi zamienił mundur na chłopskie ubranie. Biograf Artur Domosławski utrzymuje, że ojciec nigdy nie był sowieckim jeńcem. Opiera się na relacji siostry pisarza, która nic o ucieczce nie wiedziała, i na liście stryja Mariana znalezionym w gabinecie Kapuścińskiego. Recenzent biografii zauważa, że to jedyne takie dowody, i przytacza wyjaśnienie, według którego list jest w istocie wspomnieniem spisanym przez dziewięćdziesięciolatka, więc nie można go brać dosłownie.
Dróżki z relacji z dnia otwarcia nie da się dziś rozpoznać (stan z listopada 2026). Dalej: kawałek na zachód, potem na południe, do placu zabaw (ok. 220 m, 3 min).

Dróżka przez dawną kolonię
Ścieżka Ryszarda Kapuścińskiego na Polu Mokotowskim · Punkt 4 z 9