Gotowe do odsłuchuStacja 11: Zrozumienie rzeczy
Ścieżka Kapuścińskiego: 14 stacji · Mazowieckie
Punkt 11 z 14 · 04:36 audio · Tematyczny
Transkrypcja
Spójrz pod nogi. W poprzek szerokiej alei leżą trzy wąskie betonowe belki, wpuszczone równo z nawierzchnią. Mają stalowe litery: większe po polsku, pod nimi mniejsze po angielsku. Litery są całe i czytelne, najwyżej przykryją je liście.
Kilkadziesiąt metrów stąd, w stronę zachodu, przy wejściu w aleję, leży w nawierzchni tabliczka z planem stacji od dziesiątej do trzynastej. Jest na niej znak „Tu jesteś”.
Karta turystyczna PTTK nazywa ten punkt „Lapidarium pierwsze. Zrozumienie rzeczy”. I zadaje pytanie: kiedy zaczynamy rozumieć najwięcej rzeczy? Zatrzymaj się nad nim chwilę, zanim podsuniemy odpowiedź.
Odpowiedź leży na belkach. Przeczytaj je po kolei, jedna linijka na belkę: „Wiele rzeczy zaczynamy rozumieć późno, jeszcze więcej — bardzo późno, najwięcej — zbyt późno.” Na ostatniej belce jest podpis: Kapuściński, „Lapidarium pierwsze”. Po angielsku to samo brzmi: „We begin to understand many things late in life”. I dalej: „most of them — much too late”. Zapamiętaj to zdanie, wróci na koniec tej opowieści.
Narrator zgadza się z tym zdaniem całym sobą. Na przykład wygodne buty docenił dopiero w połowie tej ścieżki.
Napis na belkach nie mówi o żadnym kraju. Przy tej stacji opowiemy jednak o książce, w której Kapuściński próbował zrozumieć cudzą rewolucję. To „Szachinszach”. Słowo jest perskie i znaczy „król królów”. Tak tytułowali się władcy Persji.
Książka wyszła w tysiąc dziewięćset osiemdziesiątym drugim roku. Opowiada o rewolucjach w Iranie. Zaczyna od pierwszej wojny światowej, prowadzi przez panowanie Rezy Pahlawiego i jego następcy, Mohammada Rezy, a kończy na rewolucji Chomeiniego. Mohammad Reza rządził od tysiąc dziewięćset czterdziestego pierwszego roku. Do siedemdziesiątego dziewiątego.
W tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym dziewiątym roku Kapuściński był w Teheranie. Patrzył na upadek szacha z samego środka wydarzeń. Ale nie tylko patrzył. Sam tłumaczył, że oprócz pisania o bieżących zdarzeniach studiował książki o islamie. Chciał zrozumieć ludzi, których opisuje.
Wyobraź sobie początek. Pokój hotelowy w Teheranie. Wszędzie porozrzucane zdjęcia, notatki, taśmy z nagraniami. Te materiały powoli ożywają. I odsłaniają historię całego kraju.
Książka ma trzy części: „Karty, twarze, pola kwiatów”, „Dagerotypy” i „Martwy Płomień”. Portal kapuscinski.info pisze, że jest pozbawiona literackich ozdób. Ostra, lapidarna, celowo surowa. Inna niż „Cesarz”. Autor złożył ją z opisów fotografii, fragmentów notatek, cytatów z książek, zapisu nagrania i eseju na koniec. To trochę jak ten pokój w hotelu: dużo kartek, z których trzeba samemu ułożyć obraz.
Opowiada drogę od zamachu stanu, przez modernizację narzuconą żelazną ręką i terror tajnej policji SAVAK, aż po opór, który wyniósł do władzy ajatollaha Chomeiniego. A w środku jest pytanie, które pasuje do tej stacji. Kiedy ludzie przestają się bać? Według kapuscinski.info to główna teza książki. Reżim upada w chwili, gdy strach przestaje działać, a tłum traci lęk przed władzą.
Teraz ciekawostka. Pracę nad „Szachinszachem”, zaczętą w tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym dziewiątym roku, przerwała Polska. Przyszedł polski Sierpień. Kapuściński pojechał na Wybrzeże i był w Stoczni Gdańskiej podczas strajku.
Czy to podręcznik historii Iranu? Jeden z profesorów, z którymi rozmawiał biograf Artur Domosławski, miał uznać, że czytanie jej w ten sposób nie ma sensu. Sam biograf zwraca uwagę na inną rzecz. Według recenzji jego książki z amerykańskiego wydania „Szachinszacha” usunięto wzmianki o udziale Stanów Zjednoczonych w obaleniu premiera Mosaddeka w tysiąc dziewięćset pięćdziesiątym trzecim roku. Kto je wyciął, autor czy wydawca, tego nie rozstrzygnięto.
Jest też anegdota o liście. Po lekturze „Szachinszacha” Jacqueline Kennedy Onassis chciała za wszelką cenę pozyskać autora dla swojego wydawnictwa. Jej list dotarł do Kapuścińskiego z dużym opóźnieniem. Miał już wtedy inne zobowiązania w Stanach. Wiele rzeczy dzieje się późno. Niektóre zbyt późno.
Teraz idź dalej na wschód, około stu metrów, półtorej minuty spaceru. Następna stacja nazywa się „Prawa natury”. Szukaj w trawie czterech betonowych belek ułożonych obok siebie jak podest. Kilka metrów przed nimi, przy wejściu w alejkę, leży w asfalcie kolejna tabliczka z planem.
O tym punkcie
Stacja 11 to trzy wąskie betonowe belki wpuszczone w poprzek szerokiej alei, równo z nawierzchnią, ze stalowymi literami: „Wiele rzeczy zaczynamy rozumieć późno, / jeszcze więcej — bardzo późno, / najwięcej — zbyt późno.” Pod spodem wersja angielska, na ostatniej belce podpis: „(R. Kapuściński „Lapidarium I”)”. Litery są kompletne i czytelne. Karta PTTK 15/W/16 z 2016 roku nazywa punkt „Lapidarium I – Zrozumienie rzeczy” i pyta: „Kiedy zaczynamy rozumieć najwięcej rzeczy?”. Tabliczka z planem stacji 10–13 leży w nawierzchni ok. 50 m na zachód-południowy zachód, przy wejściu w aleję.
„Szachinszach” (1982) to książka o rewolucjach w Iranie: od I wojny światowej, przez panowanie Rezy Pahlawiego i jego następcy Mohammada Rezy (1941–1979), po rewolucję Chomeiniego w 1979 roku. „Szachinszach” to po persku „król królów”. Kapuściński był w Teheranie w czasie rewolucji, a oprócz relacjonowania wydarzeń studiował książki o islamie, by zrozumieć ludzi, których opisuje.
Książka zaczyna się w pokoju hotelowym w Teheranie, wśród rozrzuconych zdjęć, notatek i taśm, które stopniowo „ożywają”. Ma trzy części: „Karty, twarze, pola kwiatów”, „Dagerotypy” i „Martwy Płomień”. Według kapuscinski.info jej tezą jest moment, w którym strach przestaje działać. Pracę przerwał polski Sierpień: Kapuściński był w Stoczni Gdańskiej podczas strajku. Według recenzji biografii Domosławskiego z wydania amerykańskiego usunięto wzmianki o udziale USA w obaleniu premiera Mosaddeka (1953); kto je usunął, nie rozstrzygnięto.
Dalej: ok. 100 m na wschód, do czterech betonowych belek w trawie (stacja 12).
Następny punkt
Stacja 12: Prawa natury
— dalej · 04:44 audio
Przejdź do następnego punktuPunkty na trasie

Stacja 11: Zrozumienie rzeczy
Ścieżka Kapuścińskiego: 14 stacji · Punkt 11 z 14