Gotowe do odsłuchuStacja 5: Trud tworzenia
Ścieżka Kapuścińskiego: 14 stacji · Mazowieckie
Punkt 5 z 14 · 04:46 audio · Tematyczny
Transkrypcja
Spójrz na krawędź alejki, obok żółtej ławki i kosza. Ta długa, niska belka z jasnego betonu, ułożona jak krawężnik, to stacja piąta. Karta turystyczna PTTK podaje jako jej tytuł początek zdania: „Najtrudniejsze jest tworzenie, wszystko inne jest ucieczką”. I pyta: przed czym?
Odpowiedź masz pod nogami. Przeczytaj oba segmenty belki. Na pierwszym: „Najtrudniejsze jest tworzenie”. Na drugim: „Wszystko inne jest ucieczką przed wysiłkiem tworzenia”. Podpis wskazuje „Lapidarium szóste”. Niebieskie zachlapania na łączeniu to farba, ale napisu nie zasłoniły.
Przy tej stacji zajrzymy więc do warsztatu. Jak Kapuściński pracował, kiedy nie podróżował?
Zacznijmy od poranka. Kiedy był w Warszawie, około siódmej pił kawę. Potem szedł na spacer. Jego żona, Alicja, wspominała, że w czasie tego spaceru ustalał sam ze sobą, co danego dnia napisze.
Możesz więc uznać, że ten spacer też jest pracą twórczą. Narrator tak uznaje od lat i jak dotąd nic z tego nie wynikło.
A teraz inna scena, z innego źródła. W tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym dziewiątym roku pracownię Kapuścińskiego odwiedził reporter Mariusz Szczygieł. Opisał ją tak. Poddasze przedwojennej willi na Ochocie. Rodzina zajmuje mieszkanie na pierwszym piętrze, a pracownia jest osobno. I celowo nie ma w niej telefonu, żeby nic nie rozpraszało autora przy pracy.
Na ścianach ani jednego obrazu. Za to wszędzie regały, tysiące książek. Przy drzwiach cała ściana książek o Pińsku. Na drewnianych schodach dwadzieścia jeden książek o teorii fragmentu. Kapuściński mówił, że fascynują go książki pisane we fragmentach. Notatki, notesy, zapiski.
Wewnętrzna strona drzwi wyglądała jak gazetka ścienna. Wycinki przypięte pinezkami. Cytat z Mozarta, z Miłosza, z Pascala. I pamiątkowy bilet z Disneylandu.
A na środku stało długie, drewniane koryto. Dało się je obejść dookoła. Wystawały z niego teczki, każda z tytułem. W środku wycinki, notatki, odbitki, wszystko, co mogło się przydać w przyszłych książkach. W teczce „Life History” trzymał artykuły o zagranicznych wydaniach swoich książek. Przekładów było wtedy osiemdziesiąt osiem.
Czym pisał? Nie komputerem. Prowadzący program telewizyjny z dwa tysiące trzeciego roku mówił, że Kapuściński nie używa ani komputera, ani internetu. National Geographic dodaje, że pisał wyłącznie na maszynie do pisania.
I teraz ciekawostka, którą warto zapamiętać. Ten sam prowadzący mówił, że kiedy Kapuściński podróżuje, to nie pisze. A kiedy pisze, odcina się od świata. Cyzeluje tekst. Potrafi przesiedzieć nad trzema zdaniami cały dzień. Trzy zdania. Cały dzień.
Wróć teraz do pytania z karty PTTK. Przed czym ucieczką jest wszystko inne? Napis na belce odpowiada: przed wysiłkiem tworzenia. W podróży, jak sam mówił, nie ma na niego czasu.
Sam tłumaczył to tak. Reporter działa jak bateria. W podróży się ładuje, zbiera, wchłania rzeczywistość, i wtedy nie ma czasu pisać. Paradoks tego zawodu polega na tym, że literatura rodzi się z podróży, a sama podróż pisać nie pozwala.
Najlepiej widać ten trud na jednej historii. Działa się wcześniej i gdzie indziej. Nie na poddaszu na Ochocie, tylko w małym mieszkaniu w bloku na Woli. Według strony kapuscinski kropka info Kapuścińscy mieszkali tam od tysiąc dziewięćset sześćdziesiątego piątego do osiemdziesiątego ósmego roku i tam powstał „Cesarz”. Po powrocie z Etiopii pisał kolejne reportaże o rewolucji. W końcu uznał, że czołgi, rewizje i strzelaninę opisał już tyle razy, że nie umie pisać po staremu. Nowej formy szukał tygodniami. Zamknął się w mieszkaniu. Redaktor naczelny słał mu telegramy. Co się dzieje? Dlaczego nie ma materiału?
W desperacji przeglądał książki i notatki. Zobaczył zdjęcie, które przypomniało mu cesarza Etiopii. Cesarz miał małego psa i często fotografował się z nim na tronie. Wtedy przyszło pierwsze zdanie książki. Mówi o małym piesku japońskiej rasy. Pies nazywał się Lulu i miał prawo spać w cesarskim łóżku. Kapuściński opowiadał, że kiedy to zdanie napisał, już wiedział, że ma książkę. O tej książce, o „Cesarzu”, usłyszysz przy stacji siódmej.
Wystarczyło jedno zdanie. Tylko że trzeba było na nie czekać tygodniami. Tak wygląda ten wysiłek, o którym mówi napis.
Spójrz wzdłuż alejki na zachód. Na jej końcu, w oddali, widać już słupki stacji szóstej, ze szkła i stali. Idź do nich, to około stu dwudziestu metrów, niecałe dwie minuty. Stacja szósta mówi o podróżach.
O tym punkcie
Karta PTTK 15/W/16 z 2016 roku oznacza ten punkt jako PK 5 i jako tytuł podaje zdanie „Najtrudniejsze jest tworzenie, wszystko inne jest ucieczką…”, pytając: „Przed czym?”. Stacja to długa, niska belka z jasnego lastryka, leżąca wzdłuż krawędzi żwirowej alejki jak krawężnik, obok żółtej ławki i kosza. Na pierwszym segmencie stoi „Najtrudniejsze jest tworzenie.” (pod spodem „Creation is the hardest”), na drugim „Wszystko inne jest ucieczką przed wysiłkiem tworzenia.” („Everything else is just an escape from the effort of creation.”), a podpis brzmi „(R. Kapuściński, Lapidarium VI)”. Na łączeniu segmentów są ślady niebieskiej farby, ale napis pozostał czytelny.
W 1999 roku Mariusz Szczygieł opisał pracownię Kapuścińskiego na poddaszu przedwojennej willi na Ochocie, oddzieloną od mieszkania i celowo bez telefonu. Na ścianach nie było obrazów, tylko regały z tysiącami książek, przy drzwiach ściana książek o Pińsku, na schodach 21 książek o teorii fragmentu. Drzwi od środka wyglądały jak gazetka ścienna: cytaty z Mozarta, Miłosza i Pascala, bilet z Disneylandu. Pośrodku stało drewniane koryto z teczkami pełnymi wycinków i notatek; w teczce „Life History” leżały artykuły o zagranicznych wydaniach jego książek; przekładów było wtedy 88.
Dzień zaczynał od kawy około siódmej, a na porannym spacerze, jak wspominała Alicja Kapuścińska, ustalał, co tego dnia napisze. Nie używał komputera ani internetu; według National Geographic pisał wyłącznie na maszynie. W 2003 roku prowadzący program TVP mówił, że Kapuściński potrafi przesiedzieć nad trzema zdaniami cały dzień. Sam pisarz porównywał reportera do baterii: w podróży ładuje się i nie ma czasu pisać.
Inna scena i inne mieszkanie: „Cesarz” powstał według kapuscinski.info w małym mieszkaniu w bloku na Woli, gdzie Kapuścińscy mieszkali w latach 1965–1988. Po powrocie z Etiopii Kapuściński przez tygodnie szukał nowej formy, bo nie umiał już pisać „po staremu”; zamknął się w mieszkaniu, a redaktor naczelny słał mu telegramy. Przełom przyniosło jedno zdanie: o małym psie japońskiej rasy, Lulu, który miał prawo spać w cesarskim łóżku. Po jego napisaniu wiedział, że ma książkę.
Dalej: ok. 120 m na zachód-południowy zachód, do stacji 6: słupki ze szkła i stali widać już stąd, na końcu alejki.

Stacja 5: Trud tworzenia
Ścieżka Kapuścińskiego: 14 stacji · Punkt 5 z 14