Gotowe do odsłuchuZa stawem
Ścieżka Ryszarda Kapuścińskiego na Polu Mokotowskim · Mazowieckie
Punkt 8 z 9 · 06:17 audio · Tematyczny
Transkrypcja
Jesteś w alejce za stawem. Jedna ze stacji ścieżki upamiętnia podróże Kapuścińskiego i książki, które z nich powstały. O tych wielkich książkach teraz opowiem.
Ruszaj alejkami najpierw na wschód, potem na północ, w stronę gmachu Biblioteki Narodowej. To najdłuższy odcinek spaceru: około pięciuset metrów, siedem, osiem minut. Opowiem po drodze.
Zacznijmy od „Cesarza”. Książka ukazała się w tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym ósmym roku. Opisuje dwór cesarza Etiopii, Hajle Syllasje.
Kapuściński opowiadał, że po powrocie z Etiopii pisał dla tygodnika „Kultura” reportaż za reportażem o rewolucji. Czołgi na ulicach, rewizje, strzelanina. W końcu uznał, że opisał to już tyle razy, że po staremu nie potrafi. Nowej formy szukał tygodniami.
Zamknął się w mieszkaniu. Redaktor naczelny słał mu telegramy: co się dzieje, dlaczego nie ma materiału?
Narrator zna ten stan, tylko jemu nikt telegramów nie wysyła, więc tekst powstaje jeszcze wolniej.
W desperacji przeglądał książki i notatki. Trafił na zdjęcie, które przypomniało mu cesarza. A cesarz miał małego pieska i często fotografował się z nim na tronie. Wtedy napisał pierwsze zdanie: że był to mały pies japońskiej rasy, wabił się Lulu i miał prawo spać w cesarskim łóżku. Kiedy je napisał, wiedział już, że ma książkę.
Dworzanie mówią w niej anonimowo, oznaczeni samymi inicjałami. Sam cesarz prawie się nie odzywa. Poznajemy go z opowieści służby. Jeden dworzanin podkładał mu poduszki pod stopy, które nie sięgały podłogi. Inny wycierał buty dostojników, na które nasikał ulubiony pies.
Tę scenę zakwestionowali jednak Etiopczycy, z którymi rozmawiał biograf Artur Domosławski. Mówili, że piesek Lulu nie mógł sikać na buty dworzan. W ich kulturze byłoby to upokorzenie nad upokorzeniami.
W Polsce „Cesarza” czytano po swojemu: jako alegorię rządów Edwarda Gierka. A sam autor raz to potwierdzał, raz zaprzeczał.
W tysiąc dziewięćset osiemdziesiątym siódmym, w rozmowie dla „Granty”, usłyszał pytanie, czy wie, że Polacy czytają jego książki jak alegorie. Odpowiedział: nie, to nie są alegorie, ale paralele muszą się pojawić.
Dziesięć lat później, w tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym siódmym, w Michigan, mówił już inaczej. „Cesarza” napisał dla młodych w Polsce, którzy zrozumieją jego metafory. Nazwał to tajnym pisaniem, tekstem jak szyfr z więzienia. Komu wierzyć: Kapuścińskiemu sprzed dziesięciu lat czy temu późniejszemu? Zostawiam to tobie.
Krytykom, którzy narzekali, że nie podaje dat ani nazwisk ministrów, odpowiadał w „Grancie”, że właśnie tego unika. Takie rzeczy, mówił, można znaleźć w bibliotece. Do biblioteki właśnie idziesz.
Książka szybko weszła na scenę. Jeszcze w roku wydania wystawił ją w Łodzi, w Teatrze imienia Jaracza, Jerzy Hutek. Kilka miesięcy później ten sam reżyser pokazał ją na Małej Scenie Teatru Powszechnego w Warszawie.
Potem przyszedł Londyn i Royal Court Theatre. Pocztówka z tym teatrem wisiała później na belce nad biurkiem pisarza.
Kapuściński opowiadał, że kiedy książkę grano w Anglii, zobaczył w teatrze, w gabinecie dyrektora, płaczącą kobietę. Straciła stanowisko w walce o władzę. Zapytał, dlaczego płacze. Usłyszał: czemu pan o to pyta? Przecież pisał pan o tym w „Cesarzu”.
Druga wielka książka to „Szachinszach”, o rewolucjach w Iranie, aż po rewolucję Chomeiniego. Kapuściński był wtedy w Teheranie, w samym środku wydarzeń.
Książka zaczyna się w pokoju hotelowym w Teheranie, wśród rozrzuconych zdjęć, notatek i taśm. One powoli ożywają i opowiadają historię kraju. A jej główny temat to chwila, w której strach przestaje działać, a tłum przestaje bać się władzy.
Pracę nad książką zaczął w tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym dziewiątym. Przerwał ją Sierpień tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego. Kapuściński pojechał na Wybrzeże i w czasie strajku był w Stoczni Gdańskiej.
Trzecia to „Imperium”, o upadku Związku Radzieckiego, ostatniego imperium dwudziestego wieku. Jak podaje biogram w National Geographic, na tę podróż Kapuściński przeznaczył całe honorarium za rosyjskie wydanie „Cesarza”.
Jeździł sam, przez dwa lata, najczęściej samolotem. Ta relacja zajmuje ponad połowę książki. Mówił potem, że wykorzystał może dziesięć procent zebranego materiału i został pełen niezapisanych historii.
„Imperium” zaczyna się w rodzinnym Pińsku na Polesiu, gdy do miasteczka wkraczają wojska radzieckie.
Do Pińska prowadzi też jeden z rozdziałów drugiej części, „Powrót do rodzinnego miasta”. Kapuściński wspominał, że, jak opisał w „Imperium”, przyjechał kiedyś i poszedł do kościoła. Gdy ludzie wychodzili, przedstawił się. Podeszło do niego kilka starszych kobiet. Nie znały go, ale pamiętały jego rodziców.
Sam mówił, że przez trzydzieści pięć lat nie mógł tam pojechać. Do Moskwy, Samarkandy czy Taszkentu tak, do miejsca urodzenia nie. Pierwszy raz od wyjazdu rodziny wrócił do Pińska, zależnie od źródła, w połowie lat siedemdziesiątych albo w tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym dziewiątym. Potem jeździł tam, kiedy miał czas.
Z jedną z tych późniejszych wizyt, w tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym siódmym, strona kapuscinski.info wiąże taką scenę. Stał pod domem, w którym się urodził. Przechodząca kobieta zapytała, na co się tak gapi. Odpowiedział krótko: tu się urodziłem.
Na jednej z tablic ścieżki zobaczysz cytat z „Imperium” o syberyjskim pejzażu: „Przede wszystkim jego ogrom, jego bezgraniczność, jego oceaniczna bezkresność.”
Na koniec „Lapidarium”. To notatnik, do którego trafiało wszystko, co nie zmieściło się w wielkich książkach: aforyzmy, zasłyszane rozmowy, cytaty z lektur, myśli z podróży. Jak wspominał Jarosław Mikołajewski, zaczął go pisać w stanie wojennym, gdy rozwiązano „Kulturę”, a wyjazdy reporterskie się urwały. Cykl liczy sześć tomów.
Przypomnę drogę: najpierw na wschód, potem na północ, do schodów przy wejściu na dziedziniec Biblioteki Narodowej. Tam czeka ostatni punkt spaceru.
O tym punkcie
Jedna ze stacji ścieżki upamiętnia podróże Ryszarda Kapuścińskiego i książki, które z nich powstały. Na jednej z tablic ścieżki stoi cytat z „Imperium” o syberyjskim pejzażu: „Przede wszystkim jego ogrom, jego bezgraniczność, jego oceaniczna bezkresność.”
„Cesarz” ukazał się w 1978 roku w „Czytelniku” i opisuje dwór cesarza Etiopii Hajle Syllasje I. Kapuściński opowiadał w 2003 roku, że po kolejnych reportażach o rewolucji dla „Kultury” nie umiał już pisać po dawnemu; zamknął się w mieszkaniu, a redaktor naczelny słał telegramy z pytaniem, czemu nie ma materiału. Przełomem było zdanie o piesku Lulu, który miał prawo spać w cesarskim łóżku. Etiopczycy, z którymi rozmawiał Artur Domosławski, twierdzili jednak, że Lulu nie mógł sikać na buty dworzan.
W Polsce książkę czytano jako alegorię rządów Edwarda Gierka. W „Grancie” (1987) autor mówił: „No, they are not allegories. But there are bound to be parallels, of course.” W Michigan (1997) przyznał, że pisał dla młodych w Polsce i że to „secret writing”. Pierwszą inscenizację wystawił Jerzy Hutek w Łodzi 24 listopada 1978 roku; 11 marca 1987 roku „Cesarza” zagrał londyński Royal Court Theatre.
„Szachinszach” (1982) opowiada o rewolucjach w Iranie. Pracę rozpoczętą w 1979 roku przerwał Sierpień 1980: Kapuściński był w Stoczni Gdańskiej podczas strajku. „Imperium” (1993) powstało po samotnych podróżach po rozpadającym się ZSRR w latach 1989–1991; według biogramu National Geographic Polska przeznaczył na nie całe honorarium za rosyjskie wydanie „Cesarza”. Do rodzinnego Pińska wrócił po raz pierwszy od wyjazdu rodziny w połowie lat 70. albo w 1979 roku (źródła podają różnie); potem jeździł tam, kiedy miał czas, m.in. 30 czerwca 1997 roku. „Lapidarium”, notatnik rzeczy, które nie weszły do wielkich książek, liczy sześć tomów.
Dalej: najpierw na wschód, potem na północ, do schodów Biblioteki Narodowej (ok. 500 m, 7–8 min).

Za stawem
Ścieżka Ryszarda Kapuścińskiego na Polu Mokotowskim · Punkt 8 z 9