Bez źródła nie ma zdania. Jak powstaje opowieść w Pointale
Przewodnik, który mówi coś z przekonaniem, a myli daty, jest gorszy niż żaden. Opisuję, jak przygotowuję opowieści: źródła, karty faktów, osobna runda sprawdzania każdego zdania, relacje mieszkańców i zasadę, że żart nigdy nie niesie faktu.
Na zdjęciu u góry: Źródłem bywa też tablica w terenie: tekst przepisuję i porównuję z tym, co mówią książki. Fot. Marek Zdybel
Każdy, kto słuchał przewodnika na wycieczce, zna to uczucie: brzmi pewnie, ale skąd on to wie? Legendy mieszają się z datami, „podobno” znika gdzieś po drodze, a liczby rosną z każdym opowiedzeniem. Postanowiłem, że w moich trasach tak nie będzie. Do przygotowywania przewodników zrobiłem sobie osobne narzędzie, które nazwałem Pointale Studio. Pracuję na nim od października.
Zasada pierwsza: bez źródła nie ma zdania
Każde zdanie w opowieści, które coś twierdzi, musi prowadzić do konkretnego faktu, a fakt do źródła z dosłownym cytatem. Łańcuch wygląda tak: zdanie w opowieści, fakt na karcie miejsca, fragment książki, artykułu albo dokumentu, z którego ten fakt pochodzi. Każde ogniwo mogę otworzyć i przeczytać.
Dla każdego miejsca na trasie powstaje karta faktów. Jeden fakt to jedno sprawdzalne zdanie: data, osoba, zdarzenie, liczba. Nie „kościół ma ciekawą historię”, tylko „kościół zbudowano w latach 1690–1699”. Przy każdym fakcie stoi stopień pewności. Inaczej traktuję zapis z rejestru zabytków, inaczej zdanie, przy którym samo źródło pisze „prawdopodobnie”, a jeszcze inaczej legendę. Legend nie wyrzucam, tylko opowiadam je jako legendy.
Zasada druga: pisanie i sprawdzanie to osobne etapy
Kiedy piszę, łatwo mi uwierzyć we własne zdanie. Dlatego sprawdzanie to u mnie osobna runda, wykonywana dopiero po skończeniu tekstu i według stałej listy kontrolnej. Biorę gotową opowieść, karty faktów i źródła. Rozbieram tekst na pojedyncze twierdzenia i przy każdym zapisuję: potwierdzone, niepotwierdzone, sprzeczne ze źródłem albo bez źródła. Potem poprawiam tekst i sprawdzam go jeszcze raz, aż nie zostanie nic niepotwierdzonego. Dopiero wtedy opowieść trafia dalej.
Żeby nie było, że to formalność: przy spacerze po Ochocie sprawdzanie objęło 669 twierdzeń, a przed poprawkami potwierdzonych było 640. Reszta to drobne nieścisłości, których w zwykłym przewodniku nikt by nie wyłapał. Takie rzeczy poprawiam, zanim cokolwiek nagram.
Ta runda pokazuje, czy zdanie zgadza się ze źródłem. Nie pokaże, czy źródło ma rację. Dlatego na końcu czytam całość jeszcze raz, z myślą o samym miejscu i o tym, co o nim wiem.
Zasada trzecia: żart nie niesie faktu
Lubię, kiedy przewodnik ma poczucie humoru. Ale żart to najłatwiejszy sposób, żeby przemycić nieprawdę. Dlatego w moich opowieściach żart stoi zawsze osobno, w swoim zdaniu, bez dat, liczb i nazwisk. Fakt jest obok, ze źródłem. Mogę wyciąć żart przy nagrywaniu i opowieść nic nie traci.
Są też miejsca, gdzie żartów nie ma wcale, nawet lekkich: cmentarze, miejsca kultu, miejsca tragedii, domy żyjących ludzi. Śmiać się można z narratora, z pogody, z podjazdu pod górę, z ulicy, która zmieniała nazwę cztery razy. Nie z ludzi, którym w tym miejscu nie było do śmiechu. Mam też prostą regułę: jeśli nie wiem, czy żart przejdzie, to nie przejdzie.
Ludzie jako źródło
Wiele miejsc, o które mi chodzi, nie ma literatury. Ma za to mieszkańców. Rozmowa z kimś, kto pamięta, jak było, jest dla mnie źródłem jak książka: ma autora, datę i cytat. Ma też inną wiarygodność. To, co ktoś sam widział, oznaczam inaczej niż to, co słyszał od dziadka.
Na początku każdej rozmowy pytam o zgodę i daję wybór. Można wystąpić z imieniem i nazwiskiem, można anonimowo jako „relacja mieszkańca”, a można powiedzieć coś tylko dla mnie, bez cytowania. Nazwiska sąsiadów, o których ktoś opowiada, nie trafiają do przewodnika. Zdjęcia osób tylko za ich zgodą, dzieci nigdy.
Co dalej z tekstem
Gotowa opowieść ma dwie wersje: krótszą do czytania na ekranie i dłuższą do słuchania, z liczbami zapisanymi słownie i wskazówkami drogi („teraz skręć w lewo, w stronę stawu”). Na razie część tras ma głos syntetyczny, żebym mógł sprawdzić długość i rytm w terenie. Docelowo opowieści nagrywam sam.
W następnym wpisie zabiorę Was do Krasnobrodu na Roztoczu, gdzie przygotowałem pierwsze cztery trasy. Pokażę, co wychodzi, kiedy źródła się ze sobą nie zgadzają.