Stacja 7: Słowa
Punkt audio z trasy „Ścieżka Kapuścińskiego: 14 stacji”
Karta PTTK 15/W/16 z 2016 roku nazywa punkt 7 „Prawa natury. Poezja.” i pyta: „Czym są słowa?”. Stację tworzy sześć poziomych płyt z lastryka w trawie obok asfaltowej alejki; pierwsza, najdalsza, nie ma napisu. Na pozostałych pięciu, po jednym wersie na płytę i bez znaków przestankowych: „Poezja to świątynia / w jej chłodzie / umysł zaczyna się żarzyć / słowa / to zastygłe płomienie”, a pod spodem „Poetry is a temple / In its cold / The mind starts to glow / Words / Are frozen flames”. Częściowo zatarty podpis wskazuje prawdopodobnie tom „Prawa natury”. Napis mówi o poezji, nie o konkretnej książce. Przy tej stacji opowiadamy o „Cesarzu” (Czytelnik, 1978), książce o słowach władzy i o słowach, które reporter zebrał od ludzi dworu. Hajle Syllasje I rządził Etiopią od 1930 do 1974 roku. Według kapuscinski.info po obaleniu monarchii Kapuściński wracał nocami do dawnych dworzan, dostojników i służących, którzy ukrywali się przed nowymi władzami. Książka nie ma ciągłej fabuły. To mozaika anonimowych głosów oznaczonych inicjałami. Cesarz prawie nie mówi, działa nominacjami, gestem i milczeniem; dworzanin mówi o nim: „Our Lord read nothing; he used his ears, not his eyes.” W książce jest dworzanin od poduszek, które podkładał pod stopy cesarza, bo te nie sięgały podłogi. Pierwszą inscenizację wystawił Jerzy Hutek w Łodzi 24 listopada 1978 roku; 11 marca 1987 roku „Cesarza” zagrał londyński Royal Court Theatre. W Polsce czytano „Cesarza” jako alegorię rządów Gierka. W „Grancie” (1987) autor mówił: „No, they are not allegories. But there are bound to be parallels, of course.”, w Michigan (1997) nazwał książkę „secret writing”. John Ryle zarzucał, że cesarz-erudyta został pokazany jak analfabeta, a zwroty dworzan nie odpowiadają żadnym wyrażeniom amharskim. Dalej: alejką na południe, w linii prostej ok. 60 m, niecałe dwie minuty, do stacji 8: dwie ciemne granitowe płyty na trawiastym zboczu między alejką a drewnianym pomostem nad stawem.
Ścieżka Kapuścińskiego: 14 stacji
Punkt 7 z 14 · 89 min cała trasa
Następny punkt: Stacja 8: Drugi człowiek
O tym miejscu
Karta PTTK 15/W/16 z 2016 roku nazywa punkt 7 „Prawa natury. Poezja.” i pyta: „Czym są słowa?”. Stację tworzy sześć poziomych płyt z lastryka w trawie obok asfaltowej alejki; pierwsza, najdalsza, nie ma napisu. Na pozostałych pięciu, po jednym wersie na płytę i bez znaków przestankowych: „Poezja to świątynia / w jej chłodzie / umysł zaczyna się żarzyć / słowa / to zastygłe płomienie”, a pod spodem „Poetry is a temple / In its cold / The mind starts to glow / Words / Are frozen flames”. Częściowo zatarty podpis wskazuje prawdopodobnie tom „Prawa natury”.
Napis mówi o poezji, nie o konkretnej książce. Przy tej stacji opowiadamy o „Cesarzu” (Czytelnik, 1978), książce o słowach władzy i o słowach, które reporter zebrał od ludzi dworu. Hajle Syllasje I rządził Etiopią od 1930 do 1974 roku. Według kapuscinski.info po obaleniu monarchii Kapuściński wracał nocami do dawnych dworzan, dostojników i służących, którzy ukrywali się przed nowymi władzami.
Książka nie ma ciągłej fabuły. To mozaika anonimowych głosów oznaczonych inicjałami. Cesarz prawie nie mówi, działa nominacjami, gestem i milczeniem; dworzanin mówi o nim: „Our Lord read nothing; he used his ears, not his eyes.” W książce jest dworzanin od poduszek, które podkładał pod stopy cesarza, bo te nie sięgały podłogi. Pierwszą inscenizację wystawił Jerzy Hutek w Łodzi 24 listopada 1978 roku; 11 marca 1987 roku „Cesarza” zagrał londyński Royal Court Theatre.
W Polsce czytano „Cesarza” jako alegorię rządów Gierka. W „Grancie” (1987) autor mówił: „No, they are not allegories. But there are bound to be parallels, of course.”, w Michigan (1997) nazwał książkę „secret writing”. John Ryle zarzucał, że cesarz-erudyta został pokazany jak analfabeta, a zwroty dworzan nie odpowiadają żadnym wyrażeniom amharskim.
Dalej: alejką na południe, w linii prostej ok. 60 m, niecałe dwie minuty, do stacji 8: dwie ciemne granitowe płyty na trawiastym zboczu między alejką a drewnianym pomostem nad stawem.
Źródła
- PTTK, Turystyczno-Rekreacyjna Impreza na Orientację 15/W/16 „Ścieżka Ryszarda Kapuścińskiego”, oprac. Sławomir Otap, aktualność wrzesień 2016Mapa · s. / sygn.: karta PTTK, PK 7
- Napisy i położenie stacji ścieżki, zdjęcia z 14 listopada 2026, fot. M. Zdybel (odczyt)Fotografia · s. / sygn.: odczyt zdjęć z 14.11.2026, Stacja 7, Forma i stan; odczyt zdjęć z 14.11.2026, Stacja 7, Napis; odczyt zdjęć z 14.11.2026, Stacja 7, Napis, podpis
- Jolanta Dyr, fot. Ścieżki Kapuścińskiego nr 22, Wikimedia Commons, 2012, CC BY-SA 3.0Fotografia · s. / sygn.: opis pliku na Wikimedia Commons
- Wikipedia (pl): „Cesarz (książka)”, wersja 80962802 z 2026-10-13Strona internetowa · s. / sygn.: pierwszy akapit; sekcja o krytyce
- The Emperor summary and analysis, kapuscinski.infoStrona internetowa · s. / sygn.: tło historyczne; sekcja Origins and historical background; streszczenie; sekcja Characters; streszczenie, część I; sekcja Key quotes; Part I; streszczenie, część II
- The Emperor, kapuscinski.infoStrona internetowa · s. / sygn.: sekcja About the Book
- Theatrical Productions of The Emperor, kapuscinski.infoStrona internetowa · s. / sygn.: lista premier
- Interview by Bill Buford (Granta), kapuscinski.infoStrona internetowa · s. / sygn.: odpowiedź na pytanie o alegorie; odpowiedź o krytykach
- Journalism in Open and Closed Societies (Michigan Today, 1998), kapuscinski.infoStrona internetowa · s. / sygn.: wywiad Michigan Today, 1998
- Wikipedia (en): „Ryszard Kapuściński”, wersja 1376389378 z 2026-09-23Strona internetowa · s. / sygn.: sekcja Controversy
- Journalism as literature, The Hans India 2015Strona internetowa · s. / sygn.: opis książki
- Nieodgadniony usmiech pana Ryszarda, RzeczpospolitaStrona internetowa · s. / sygn.: recenzja Rzeczpospolitej
- Or So I Was Told, Dublin Review of BooksStrona internetowa · s. / sygn.: recenzja
- In the Master's Study (M. Szczygieł, Press 1999), kapuscinski.infoStrona internetowa · s. / sygn.: opis gabinetu
- How it felt to be there, Verso blogStrona internetowa · s. / sygn.: cytat z recenzji
- Ryszard Kapuściński – A Literary Portrait, kapuscinski.infoStrona internetowa · s. / sygn.: sekcja The Emperor and Shah of Shahs
Transkrypcja
Spójrz w trawę obok alejki. Leży tu sześć poziomych betonowych płyt ze stalowymi literami. Pierwsza, najdalej od Ciebie, jest pusta. Na każdej z pozostałych jest jeden wers. Karta turystyczna PTTK nazywa ten punkt „Prawa natury. Poezja”. I zadaje pytanie: czym są słowa?
Przeczytaj płyty po kolei. Wiersz mówi o poezji jako świątyni, w której chłodzie umysł zaczyna się żarzyć. Dwie ostatnie płyty odpowiadają na pytanie z karty: „słowa to zastygłe płomienie”. Pod spodem to samo po angielsku: „Words are frozen flames”. Nie znajdziesz tu ani jednego przecinka. Zatarty podpis wskazuje, jak się wydaje, tom „Prawa natury”.
Ten napis jest o poezji. Opowiem jednak o książce, w której słowa są czymś innym: narzędziem władzy. I narzędziem reportera. To „Cesarz”.
Książka ukazała się w tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym ósmym roku. Opisuje dwór Hajle Syllasje, cesarza Etiopii. Rządził przez ponad czterdzieści lat. Do tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego czwartego roku, kiedy obaliła go rewolucja.
Najpierw słowa władzy. Albo raczej ich brak. Cesarz w tej książce prawie się nie odzywa. Nie podejmuje decyzji otwarcie. Działa nominacjami, gestem i milczeniem. Jeden z dworzan mówi o nim, że niczego nie czytał. Używał uszu, nie oczu.
Narrator też chciałby rządzić gestem i milczeniem. Niestety, pracuje w nagraniach.
Teraz słowa reportera. Po upadku monarchii Kapuściński wracał noc w noc do dawnych dworzan, dostojników i służących. Spisywał ich relacje. Często rozmawiali potajemnie, bo ukrywali się przed nowymi władzami. Tak opisuje to strona kapuscinski.info, poświęcona jego twórczości.
Z nocnych rozmów powstała książka bez fabuły. To mozaika głosów. Mówią służący, ministrowie, urzędnicy. Nie mają nazwisk, tylko inicjały. Cesarza poznajemy wyłącznie z ich opowieści.
I tu ciekawostka. W książce jest człowiek od poduszek. Stopy cesarza nie sięgały podłogi, więc ten dworzanin wsuwał pod nie poduszki. Inny wycierał buty dostojników, na które nasikał ulubiony pies cesarza. Tę drugą scenę podważyli jednak Etiopczycy, z którymi rozmawiał biograf Artur Domosławski. W ich kulturze byłoby to upokorzenie nad upokorzeniami.
Książka ma trzy części, jak trzy fazy cesarstwa. W drugiej narasta kryzys. W prowincji Wollo przychodzi głód, a z nim korupcja i rozkład.
Te słowa szybko trafiły na scenę. Jeszcze w roku wydania „Cesarza” wystawił w Łodzi, w Teatrze imienia Jaracza, Jerzy Hutek. A w tysiąc dziewięćset osiemdziesiątym siódmym zagrał go londyński Royal Court Theatre. Pocztówka z tym teatrem wisiała potem na belce nad biurkiem pisarza.
A jak czytano książkę w Polsce? Po swojemu. Jako alegorię rządów Edwarda Gierka. Sam autor raz to potwierdzał, raz temu zaprzeczał.
W tysiąc dziewięćset osiemdziesiątym siódmym, w rozmowie dla pisma „Granta”, odpowiedział: nie, to nie są alegorie. Ale paralele muszą się pojawić. Dziesięć lat później, w Michigan, mówił inaczej. Książkę napisał dla młodych w Polsce, którzy zrozumieją jego metafory. Nazwał ją tajnym pismem, szyfrem z więzienia.
Krytykom, którzy narzekali, że nie podaje dat ani nazwisk ministrów, odpowiadał w „Grancie”, że właśnie tego unika. Kto szuka takich rzeczy, mówił, znajdzie je w bibliotece.
Słowa mogą jednak służyć prawdzie albo ją rozbudowywać. I o to toczy się spór. Jeden z recenzentów uznał, że rozmowy z dworzanami raczej nie wyglądały tak, jak je opisano. John Ryle zarzucał, że cesarz był erudytą, miał bibliotekę i robił notatki na dokumentach. Pisał też, że rodowici użytkownicy amharskiego twierdzą, iż tytuły, którymi zwracają się dworzanie, nie odpowiadają żadnym wyrażeniom ich języka. Etiopista Harold Marcus poszedł jeszcze dalej. Zarzucił autorowi oczerniającą Etiopczyków rasistowską ignorancję.
Ryle podkreślał, że książka przedstawia się wprost jako reportaż o faktach. Inni odpowiadali, że wcale nie jest o Etiopii. Profesor Marcin Kula miał uznać, że czytanie „Cesarza” jako monografii o czasach cesarza nie ma sensu.
Rozstrzygać tego nie będziemy. Dodam tylko, że John Updike nazwał „Cesarza” przypowieścią o władzy, w której despota ceni lojalność bardziej niż kompetencje.
Idź dalej na południe. Stacja ósma jest w linii prostej tylko sześćdziesiąt metrów stąd, ale alejka trochę klucze. To niecałe dwie minuty. Szukaj dwóch długich, ciemnych płyt z granitu. Leżą na trawiastym zboczu, między alejką a drewnianym pomostem nad stawem. Następna stacja mówi o obecności drugiego człowieka.
Zdjęcia
Płyty z wierszem z tomu „Prawa natury” (2012)
Płyty z wierszem z tomu „Prawa natury” (2012)
Fot. Jolanta DyrCC BY-SA 3.0źródło
Zdjęcia z trasy
Z tego miejsca (4)
Najważniejsze w tym punkcie
Mapa lokalna
Otwórz na mapieNastępny punkt
